Veel Zaankanters zijn er nog nooit binnen geweest. Maar wie aanbelt, ontdekt een bijzonder koopmanshuis vol verhalen. De enthousiaste vrijwilligers nemen je mee door de geschiedenis en maken van iedere rondleiding een unieke belevenis.
Veel Zaandijkers en andere Zaankanters fietsen regelmatig over de Lagedijk, maar hebben het Honig Breethuis nog nooit van binnen gezien. Twee jongens van een jaar of twintig besloten onlangs toch eens aan te bellen. Ze hadden het bordje museum al vaker gezien en waren nieuwsgierig geworden. Ze werden hartelijk ontvangen en kregen een rondleiding. Een bezoek aan het Honig Breethuis is namelijk niet zomaar een wandeling door een oud huis. Juist dankzij de verhalen van de museumgids komt het verleden tot leven.
Bezoekers zijn vaak verrast door de omvang van het monumentale pand. Aan de buitenkant zie je niet hoeveel erachter schuilgaat. Een leuk detail: je komt eigenlijk aan de achterkant van het huis binnen. De tuinkamer met het bijzondere geschilderde behang keek vroeger uit op de tuinen en een onverhard pad, de huidige Lagedijk. De gasten kwamen per boot via de Zaan en gingen aan de zijkant het huis binnen.
Een huis vol Zaanse papiergeschiedenis
Het Honig Breethuis werd omstreeks 1709-1710 gebouwd door Cornelis Jacobsz. Honig, een belangrijke Zaanse ondernemer die actief was in de productie van wit papier. Samen met zijn broer legde hij de basis voor het papierbedrijf C. & J. Honig.
‘Dit Zaanse koopmanshuis is altijd bewoond geweest door papierfabrikanten, eerst door de families Honig en later door de familie Breet. Vandaar de naam’, vertelt Frans Hoving, voorzitter van het Honig Breethuis. De laatste bewoonster, Neeltje de Jager, stelde haar huis in de jaren twintig en dertig al regelmatig open voor bezoekers. In haar testament bepaalde ze dat het na haar dood voor altijd een museumfunctie moest krijgen en toegankelijk moest blijven voor publiek. Erfgenaam Evert Smit schonk het pand in 1940 aan de gemeente.
Groeiende belangstelling voor Zaanse geschiedenis
De belangstelling voor de Zaanse geschiedenis groeide sinds de negentiende eeuw. Jacob Honig JZ was een van de drijvende krachten achter de eerste grote historische Zaanse tentoonstelling, die in 1874 in het stadhuis op de Burcht in Zaandam werd gehouden. Inwoners brachten hun mooiste kleding, zilverwerk, vazen en serviesgoed bijeen om de Zaanse geschiedenis te laten zien. Na afloop ontstond de vraag wat er met al die mooie voorwerpen moest gebeuren. Op de zolder van het raadhuis in Zaandijk werd een permanente tentoonstelling ingericht. In 1940 kreeg het huidige Honig Breethuis de functie van Zaanlandse Oudheidkamer.
Toen het Zaans Museum eind vorige eeuw opende, vond de gemeente dat de oudheidkamer wel kon sluiten. Bewoners van de Lagedijk kwamen direct in actie. In een filmpje op AT5 lieten ze weten dat het een schande zou zijn als het museum verdween. Het moest openblijven, zoals de laatste bewoonster in haar testament had bepaald. De gemeente besloot het pand niet te verkopen en gaf de Vereniging Zaanlandse Oudheidkundige Verzameling opdracht het te exploiteren. Een groot deel van de collectie verhuisde naar het Zaans Museum en het Zaans Gemeentearchief.
Iedere rondleiding is anders
Elly Mooij is al twaalf jaar vrijwilliger. Ze komt uit Zaandijk en voelt zich sterk verbonden met de plek. ‘Ik was vroeger weleens in de oudheidkamer geweest. Het was toen net een pakhuis vol spullen. Toen een vrijwilligster me vroeg of ik ook actief wilde worden bij het Honig Breethuis, was ik direct enthousiast. Ik kom hier vandaan en vind het leuk om het verhaal te vertellen.’
Ook Ineke van Veen ontdekte het museum via een vrijwilliger. Ze woont sinds 2015 in de Zaanstreek en komt oorspronkelijk uit Limmen. Als geschiedenisfanaat wilde ze meer weten over de streek. ‘Via een vrijwilligster die ook lid is van onze bridgeclub, gingen we een keer op bezoek. Dat was zo leuk dat ik sinds een jaar zelf vrijwilliger ben. Je komt steeds meer te weten. Dat is spannend en leuk.’
Nieuwe museumgidsen lopen eerst drie keer mee met een collega en krijgen een handboek mee naar huis waarin de feiten over het huis en zijn bewoners staan. Er zijn 24 vrijwilligers, maar nieuwe vrijwilligers zijn altijd welkom.
Iedere gids vertelt de hoofdlijnen van de geschiedenis, maar heeft ook eigen interesses en verhalen.
Papierscheppen en de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring
‘We vertellen hoe papier vroeger werd gemaakt van lompen en hoe je met een schepraam het watermerk van de firma in het papier aanbracht’, vertelt Ineke. De Zaanstreek was een van de eerste industriegebieden van West-Europa. In de honderden molens werden allerlei grondstoffen verwerkt, van hout en meel tot verf, olie en papier.
Ook de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring komt ter sprake. Die werd op Zaans papier gedrukt. Aan de hand van de watermerken weten we dat papier van de families Honig, Blaauw en Rogge is gebruikt. Bij welke papiermolens het precies vandaan kwam, is niet meer te achterhalen.
Het huis zelf is ingericht zoals een woning van een rijke doopsgezinde familie er tussen 1820 en 1830 uit kan hebben gezien. In een kast staan ook voorwerpen die daadwerkelijk van de families Honig en Breet zijn geweest en die ze cadeau hebben gekregen. De rest van de inrichting laat zien wat in die tijd in de mode was. Zo vertelt ieder vertrek weer een ander stukje geschiedenis.
Poppieroeien
Elly vertelt bezoekers graag het verhaal over de herkomst van baby’s in Zaandijk. ‘Hier gingen moeders vroeger poppieroeien. Aan het begin van Zaandijk stond molen Het Leven en aan het andere eind molen De Dood. Volgens een legende hingen bij molen Het Leven kindjes in de bomen die riepen: “Pluk me, ik zal altijd heel lief zijn.” De moeder ging dan met een roeiboot naar de molen. Maar daar kwamen haar benen in het rad van de watermolen terecht, waardoor ze een paar weken in bed moest blijven.’
‘We hebben ook een kast met poppenkleertjes. Zo oefenden meisjes hoe ze later hun kleding moesten maken.’
Verhalen blijven doorvertellen
Naast de vaste rondleidingen organiseert het Honig Breethuis wisselende tentoonstellingen, concerten en andere activiteiten. Twee keer per jaar is er een nieuwe expositie om ook ander publiek te trekken. Zo is er aandacht voor de geschiedenis van de Zaanse papierindustrie. Ook de concerten zijn gevarieerder geworden: naast klassieke muziek klinkt er tegenwoordig jazz, Amerikaanse folkmuziek en poëzie. Zelfs het poppentheater voor kinderen wist bezoekers naar binnen te trekken die het huis nog niet kenden.
De vrijwilligers komen bovendien op scholen om te vertellen over verschillende aspecten van de Zaanse geschiedenis, zoals de mode van vroeger, het polderhuis en de bewoners van het Honig Breethuis.
Voor Elly en Ineke is het vooral dankbaar werk. Bezoekers reageren enthousiast, bijvoorbeeld op de grootte van het huis, het houtwerk en de vele bijzondere voorwerpen. Onlangs waren studenten van een opleiding houtbewerking erg enthousiast over het houten vakwerk. ‘Een rondleiding is echt maatwerk, want deze studenten vertel je dan niet over de poppenkleren.’
Verhalen blijven doorvertellen
‘Je kunt niet alles weten en soms krijg je vragen waarop je het antwoord niet kent. Dat nemen bezoekers je niet kwalijk’, vertelt Elly. ‘We hebben een heel leuke groep vrijwilligers. Om de maand maken we samen een cultureel uitstapje. Dan bezoeken we andere musea en krijgen we rondleidingen. Door de verhalen gaat alles nog meer leven. Dat krijgen we ook terug van onze bezoekers.’
Frans en de vrijwilligers hopen dat de verhalen over het huis, de bewoners en de Zaanse papiergeschiedenis ook over honderd jaar nog worden verteld. En daarvoor zijn nieuwe mensen nodig.
‘Als je van mensen en de Zaanse geschiedenis houdt, is dit heel zinvol vrijwilligerswerk’, besluit Frans. Je hoeft echt niet alles al te weten. Je leert veel van het handboek, van je collega’s en van de bezoekers. En misschien wel het belangrijkste: je krijgt er heel veel enthousiaste reacties voor terug.
Dus fiets je regelmatig over de Lagedijk, maar ben je nog nooit binnen geweest?Je kunt altijd langskomen op vrijdag-, zaterdag- en zondagmiddag tussen 13.00 en 16.00 uur. Op e website vind je meer informatie over de concerten, tijdelijke expositie en af en toe kun je ook een interessante rondleiding met een gids van het Honig Breethuis bijwonen door oud-Zaandijk.
Meer weten? Kijk dan op de website van het Honig Breethuis.
Lees ook Honig Breethuis verhaalt.
En het Zaanse Verhaal over een rondleiding door de Gouden Bocht.
