Stichting Carillon Zaanstad gaat acht klokken toevoegen aan het klokkenspel van het oude stadhuis in Zaandam. Zo kan een beiaardier straks met de hand muziek maken én krijgt de historische plek een nieuwe impuls.
‘Wat is er leuker dan je eigen buurt mooier te maken?’ vraagt Jan van der Male, voorzitter van Stichting Carillon Zaanstad. Hij woont vlak bij het oude stadhuis aan de Burcht in Zaandam en is in zijn vrije tijd musicus. Hij speelt orgel en beiaard. Met de stichting wil hij een langgekoesterde wens alsnog realiseren: een carillon toevoegen en laten klinken zoals de architect het ooit bedoeld heeft.
Een wens van de architect
Het witte, monumentale stadhuis werd rond 1846 gebouwd, nadat Oost- en West-Zaandam waren samengevoegd. Het ontwerp was van stadsarchitect Scholten uit Purmerend, die het gebouw in de rondboogstijl ontwierp. Ruim een eeuw deed het pand dienst als stadhuis.
Vanaf het begin stond er een torentje op het dak, maar dat bleef leeg. ‘De architect heeft geroepen hoe mooi het zou zijn als hier een klokkenspel of carillon in zou komen, maar daar was geen geld voor’, vertelt Jan. Wel was er een luidklok, die onder meer het begin en einde van de vismarkt aankondigde en bij brand werd gebruikt.
In 1974 kwam er een einde aan de functie als stadhuis. Bij de plannen om zeven gemeenten samen te voegen tot Zaanstad werd zelfs overwogen het gebouw af te breken en te vervangen door een nieuw stadhuis met een grote carillontoren aan de Voorzaan. De nieuwe burgemeester koos echter voor het Bannehof in Zaandijk. Het oude stadhuis werd later verkocht en verbouwd tot kantoren en appartementen.
Toch kwam er na de verbouwing alsnog een klokkenspel. In 1992 werden 18 klokken in de toren gehangen. Die kunnen alleen computergestuurd spelen, niet met de hand.
‘Er zijn in vrijwel iedere stad van enige omvang carillons die een beiaardier met de hand kan bespelen. Alleen Zaanstad heeft dat niet’, zegt Jan.
Acht klokken erbij
Anderhalf jaar geleden richtten betrokken Zaankanters Stichting Carillon Zaanstad op. Christiaan Winter, stadsbeiaardier van Alkmaar, adviseert de stichting. Met crowdfunding en bijdragen van particulieren en bedrijven is inmiddels een groot deel van de benodigde 57.000 euro bijeengebracht. Het plan is om acht klokken toe te voegen, zodat een beiaardier straks ook met de hand muziek kan maken.
Christiaan legt het huidige systeem vaak als volgt uit ‘het is als een piano zonder zwarte toetsen. Door de extra klokken krijg je zwarte toetsen, zodat een beiaardier met de hand mooie muziek kan maken.’ Op zolder komt een klavier dat met draden met de klokken wordt verbonden.
Bij bijzondere gelegenheden, zoals de Sinterklaasintocht en de Mini Dam tot Damloop, kan de beiaardier dan spelen.
Ook de computer blijft een rol houden. Overdag laat die ieder uur een melodie horen voordat de klok de tijd aangeeft. Dat heet een voorslag, een gebruik dat al 1300 stamt en werd gebruikt in de lage landen, zoals Nederland en België. De melodie waarschuwde mensen dat de klok zou slaan, zodat ze konden meetellen hoe laat het was. De voorslag wordt tegenwoordig erkend als immaterieel erfgoed.
Een buurt met potentie
Dat het carillon meer betekent dan alleen muziek, weet Simone Ronchetti, secretaris van de stichting en een van de vrijwilligers van buurtinitiatief Tussen Zuiddijk en Zaan.
‘Mensen zoeken altijd naar een landmark, iets dat bijzonder is in een stad. Zoals het Inntel, maar het oude stadhuis is ook zo’n landmark.
Je ziet het heel vaak op oude foto’s en tegenwoordig leggen toeristen het ook veel vast als ze van de boten komen. Wanneer ik het mooie witte gebouw zie, weet ik dat ik bijna thuis ben. Ook door het geluid van de klokken, die iets extra’s geven bij evenementen.’
Volgens Simone is de omgeving na de ontwikkeling van het nieuwe centrum lange tijd vergeten. ‘Je zag het achteruitgaan qua levendigheid en er was sprake van ondermijning. Ondernemers en bewoners willen er weer iets moois van maken. Als het hier te leuk wordt, vertrekken de criminelen wel weer.’
Op de plannen voor de Burcht, waaraan sinds 2017 wordt gewerkt, wilde de buurt destijds niet langer wachten. Door Tussen Zuiddijk en Zaan beschilderden bewoners betonblokken met streetart. Het plantsoen is nu een fijne plek met een picknicktafel en bankjes. Die, maar ook het schaakbord en de jeu-de-boulesbaan worden veel gebruikt. En bomen langs de loswal maken het sinds kort gezelliger.
Jan ziet eveneens volop mogelijkheden. ‘We hebben hier echt iets unieks. Ik denk dat dit het enige stadscentrum in Nederland is waar een rivier met beroepsvaart door een sluizencomplex in het centrum wordt geleid. Duizenden toeristen zetten hier, komend met cruiseschepen, op de Burcht voet aan wal. Aan weerszijden heb je terrassen. Normaal zie je in een Nederlandse stad een centrum met een kerk in het midden. Hier is die structuur uniek. Dat maakt het heel speciaal.
Dit gebied heeft zoveel potentie, hier kan zoveel meer dan er nu is.’
Muziek brengt mensen samen
Met het carillon hopen Jan en Simone nog meer leven naar de Burcht te brengen. Jan droomt van zomeravondconcerten waarbij de beiaardier speelt en muzikanten op het plein bijvoorbeeld saxofoon, gitaar, harp, viool of fluit laten klinken. Bezoekers kunnen dan op de terrassen genieten van de muziek.
Ook zijn er al verzoeken binnengekomen om bij herdenkingen en bijzondere gelegenheden te spelen. ‘Er is behoefte aan’, vertelt Jan. ‘We krijgen zoveel leuke reacties. Er zal zeker ook veel belangstelling zijn om verzoeknummers in te dienen bij de beiaardier. En natuurlijk kunnen geïnteresseerden boven een kijkje nemen, bij de spelende beiaardier.
Zo komt de buurt weer in verbinding en zetten we de buurt weer op de kaart.
Op 21 november vanaf 15.00 uur komt beiaardier Boudewijn de Zwart met een mobiel carillon naar de Burcht. Samen met het Kapiteinskoor verzorgt hij twee optredens van een halfuur. Vanuit de kiosk wordt warme chocolademelk geschonken.
Omdat een groot deel van het benodigde bedrag al is toegezegd, zal zaterdagmiddag 30 januari 2027 aan het eind van de middag de eerste nieuwe klok worden gegoten. Dat gebeurt live, op de Burcht! Iedereen is bij dat feestelijke moment welkom.
Voor Jan is het duidelijk: het carillon kan niet alleen de historische wens van de architect alsnog vervullen, maar ook bijdragen aan een levendige buurt. ‘Er zijn enorm veel mogelijkheden. Dit heeft zoveel potentie.’
