Erik Schaap (1): Oorlog brengt beste en slechtste naar boven

Erik Schaap (1): Oorlog brengt beste en slechtste naar boven

‘Het is een heel basaal gevoel waarom ik me inzet tegen discriminatie. ‘Ik vind iets niet eerlijk. En als ik iets niet eerlijk vind, dan moet ik er wat aan doen.’

Dit is een driedelige serie waarin Erik Schaap vertelt.

Achtergrond Erik Schaap

Erik Schaap uit Zaandam verzamelde als middelbare scholier op het Zaanlands Lyceum handtekeningen tegen de apartheid in Zuid-Afrika. Tijdens zijn vervangende dienstplicht werkte hij vier jaar als verpleegkundige in de zorg en voltooide zijn opleiding. Hij wilde eigenlijk journalist worden. Na drie keer uitgeloot te zijn, werd hij toegelaten voor de School voor Journalistiek in Utrecht. Het eerste jaar vond hij interessant, maar de jaren daarna leerde hij weinig bij. In die tijd schreef hij al artikelen voor De Typhoon. Vanwege zijn politieke betrokkenheid volgde hij de propedeuse Politicologie bij de UvA voor de theoretische onderbouwing.

In de Zaanstreek maar ook daarbuiten is Erik Schaap bekend vanwege vele publicaties over de Tweede Wereldoorlog, bekende personen en de Zaanstreek. Sinds 1995 werkt hij bij het Bureau Discriminatiezaken Zaanstreek/Waterland.

Waarom doen mensen wat ze doen

‘Waarom ik zoveel boeken heb gemaakt over de Tweede Wereldoorlog? Dat was toeval. In 2004 kreeg ik van mijn ouders een boek dat ze dubbel hadden. Het was Een kleine geschiedenis van Amsterdam van Geert Mak. In de laatste hoofdstukken kwam de Zaanse bankier Walraven van Hall aan bod. Hij was een van de belangrijkste verzetsstrijders in Nederland. Daarvoor kende ik alleen zijn naam en de straat die naar hem vernoemd was in Zaandam. Geert Mak schreef zo mooi over deze man, dat het me nieuwsgierig maakte. In de bibliotheek ging ik op zoek naar een biografie over Walraven van Hall. Toen die niet bleek te bestaan, bedacht ik in mijn naïviteit dat ik deze dan zelf wel wilde schrijven.’

De eerste druk verscheen in 2006, in 2018 werd de tweede druk aangevuld met nieuwe feiten.

Oorlog brengt het beste en slechtste in mensen naar boven

‘Tot op de dag van vandaag schrijf ik boeken over de oorlog. Mijn boeken over andere onderwerpen vormen een minderheid. Ik heb totaal geen interesse in troepenbewegingen of het materieel dat werd gebruikt. Wel vind ik het ongelooflijk interessant om te onderzoeken waarom mensen doen wat ze doen. Je ziet vaker bij mensen die schrijven over de Tweede Wereldoorlog, dat ze er niet meer los van komen. Dat is ook zo bij mij. Steeds opnieuw vind je andere invalshoeken en verhalen.

In oorlogstijd komt het beste en het slechtste in mensen naar boven. Ik ben nieuwsgierig naar de redenen, waarom maken ze bepaalde keuzes?

Mensen zijn ongelooflijk gecompliceerd. Je kunt niet van tevoren voorspellen wat je doet in een oorlogssituatie. Vaak blijkt dat toeval of allerlei redenen, die je niet van tevoren kunt bedenken, de achtergrond vormen voor een rol die mensen gaan spelen.

Sommige Joodse mensen kijken wel eens naar de wereld om hen heen en vragen zich af bij wie ze zouden kunnen onderduiken als het oorlog is. Dat heb ik ook een beetje, ik weet ook niet zeker wie dat zijn.

Ik heb wel eens moeite met mensen die zichzelf na de oorlog als held hebben neergezet en dat hebben uitgevent. Er zijn zoveel verzetsstrijders geweest die erg bescheiden zijn. Waar mogelijk zet ik hen graag in het zonnetje.’

Goed wordt fout en vice versa

‘Slachtoffers én daders hebben een interessant verhaal. Je ziet dat mensen ook van standpunt kunnen wisselen.

In mijn fotoboek over de Zaanstreek in de Tweede Wereldoorlog zie je op de eerste foto Jan Baars. Samen met kameraden poseert hij in 1930 siegheilend op de Burcht.’ Hij was leider van de eerste Nederlandse fascistische partij van enige betekenis. ‘De man had een bloedhekel aan de rode Zaanstreek. Tijdens de Tweede Wereldoorlog ging hij echter in het verzet. Hoe kan dat? Hij was een aanhanger van Mussolini en had niets met het antisemitisme van Hitler. Hij ging in het verzet omdat hij, net als Mussolini, opkwam voor de arbeiders en dat deed Hitler niet.

Er zijn ook voorbeelden van mensen die “goed” waren voor de oorlog en daarna “fout”. Zoals Jan Duijs, de grote man van de Zaanse SDAP, de voorloper van de PvdA, die ook namens die partij in de Tweede Kamer zat. Eind jaren dertig stapt hij na een ruzie over naar de NSB, de Nationaal-Socialistische Beweging.

Je kunt van tevoren niet voorspellen wat mensen gaan doen, maar achteraf kun je vaak wel zien waar het fout is gegaan.

De geschiedenis herhaalt zich, maar ook weer niet. Je moet heel voorzichtig zijn met parallellen trekken tussen de Tweede Wereldoorlog en de huidige tijd. Er zijn soms overeenkomsten, maar ook veel verschillen.’

Meer verhalen

Deel 2 van Erik Schaap:  ‘Welkom in de Zaanstreek.

Deel 3 van Erik Schaap: Vrijheid van meningsuiting.

Meer weten van Erik Schaap? Bezoek dan zijn website