‘Het onderhoud van de begraafplaats is ooit gestopt. Dick Zwart, lange tijd voorzitter van de Historische Vereniging Wormerveer, heeft zich toen ingezet om de graven te herstellen. Sindsdien doen vrijwilligers het onderhoud. De gemeente houdt de paden bij en doet het zware snoeiwerk. Met weinig geld en een handvol mensen proberen we deze plek in ere te houden.’
Rustplek met reigers
Drie jaar geleden kwam Jeroen Buijs ‘als schoffelaar’ bij de oude begraafplaats. ‘Nadat mijn moeder hier was bijgezet in het familiegraf wilde ik iets doen. Ik heb wel iets met historie. Het is een mooie plek, zo naast het Marktplein. Een rustplaats met reigers en als de bolletjes bloeien is het prachtig.’
Doordeweeks werkt hij in de Heemtuin. ‘Het contrast is leuk. Daar gaat het om wilde planten, hier werk je juist netjes.’
Dankbaar werk
René Bont, sinds 2026 voorzitter van de Historische Vereniging Wormerveer: ‘Als klein kind kwam ik al op de begraafplaats. Bij de eerste adoptieplannen heb ik de personen in kaart gebracht, die daar begraven hebben gelegen. De vrijwilligers van HVW hebben de zerken onder de grond naar boven gebracht en weer zichtbaar gemaakt. Het is heerlijk om hier te werken, je komt tot rust en bent buiten bezig. Het is dankbaar werk: graven netjes maken, voor nabestaanden en bezoekers.
De laatste begrafenis was twee jaar geleden, van iemand die veel voor Zaanstad heeft betekend. Dit is wel een uitzondering, want er komen geen graven bij.’
Maandagochtend en verhalen
Peter Solie: ‘We werken hier elke maandagochtend met een groepje vrijwilligers. Het half uurtje koffiepauze is altijd leuk. We discussiëren over van alles: oorlog, politiek, groenonderhoud, maar ook over wat we hier tegenkomen.’
Tijdens een rondje over de begraafplaats komen de verhalen vanzelf. Bij graven worden herinneringen en geruchten gedeeld. Over verzetsmensen bijvoorbeeld die ondergronds heel actief waren, maar tegelijk ook openlijk diensten leverden aan de Duitsers met hun bedrijf omdat ze niet konden weigeren. Verhalen hebben vaak meerdere kanten.
Hoe het ooit was
Ook over de inrichting wordt gediscussieerd. De kleine vakken bij graven, waren die voor plantjes of gevuld met schelpen? Het antwoord ligt misschien in de archieven van de Historische Vereniging Wormerveer. Jeroen: ‘Het zou mooi zijn om te weten hoe de beplanting er vroeger uitzag, welke uitstraling had het toen. Soms staat er iets dat hier eigenlijk niet hoort, zoals een hortensia of een conifeer die te groot wordt. Je ziet niet of er nog familie is die er nog zorg voor draagt. Struiken snoeien we weg. De oude bomen langs de lanen en de structuur blijven. Het is een monument, dus er gelden regels.’
Typisch Noord-Hollands
René Bont: ‘Toen deze begraafplaats in 1867/68 werd aangelegd, lag hij buiten Wormerveer, tussen weilanden en sloten. Jan Laan deed een donatie en werd hier later als eerste begraven, dat was natuurlijk niet zo gepland. Jan Laan, geboren op 8 november 1803 is overleden op 7 mei 1868. Op 12 mei 1868 is hij begraven om 11.00 uur in Vak A 1e klasse nr. 33 als eerste op deze dodenakker.
Ik kom uit een steenhouwersfamilie. Mijn opa begon hier in 1910, een bloeitijd in de Zaanse industrie. Als klein kind kwam ik al op de begraafplaats met mijn vader. Ik herken bij veel stenen de firma’s die de grafstenen hebben geleverd. Vroeger had je hier veel steenhouwers, mede door het werk aan de molens. Veel kwamen uit België.’
‘Dit is een typisch Noord-Hollandse begraafplaats: sober en veel blauw hardsteen uit België. Doopsgezinden hadden de insteek: dood is dood, zand erover, steentje erop, klaar. Het graf van Van Laan is een uitzondering, met beeldhouwwerk en marmeren figuren die er overigens pas veel later bijkwamen. Dit monumentale graf van de fabrikantenfamilie was beschadigd en is door de vereniging, dankzij Dick Zwart, en verschillende fondsen en nazaten weer in ere hersteld.’
De doden laten spreken
‘In 2000 en vorig jaar hebben we geïnventariseerd wie hier begraven liggen. Bijzondere verhalen wil je niet verliezen.’
Zoals van de jongen Huib, slachtoffer van een vergisbombardement. We hebben zijn achternaam teruggevonden en toegevoegd op de steen, en zijn graf hersteld.’
Er zijn plannen voor paaltjes met qr-codes. ‘Zodat je meer leert over de mensen hier: industriëlen, families als Laan. In het doktershuis woonde Cornelia Wilhelmina Laan (dochter van Remmert Laan en Margaretha Johanna Dekker) met dokter Pieter Cornelis Korteweg (1853-1936), die onderzoek deed naar malaria dat toen nog heerste. Zo gaan de doden wat weer spreken zeg maar.’
Tekens in steen
Zuilen, en dan met name gebroken zuilen, staan symbool voor het einde, het afgebroken leven. Een gebroken zuil bedekt met een rouwkleed wordt een gesluierde zuil en ook wel een gesluierde dame genoemd. Dergelijke zuilen worden vak toegepast op graven van gestorven kinderen.
‘Je ziet liggende zerken en staande stenen, vaak met ruimte voor beplanting. Algemene graven hadden dat niet, sommige plekken zijn daar wel drie keer gebruikt. Naar mijn schatting zijn hier zo’n 4800 mensen begraven, ook levenloos geboren kinderen die in een groot kindergraf kwamen.’
Van overwoekerd naar zichtbaar
Bernhard Boot helpt sinds vier jaar mee. ‘Hiervoor werkte ik bij Fort Krommeniedijk, maar dat werd te zwaar. Hier bepaal je zelf hoeveel je doet. Toen ik begon, waren veel graven bedekt met groen en stond het onkruid soms wel een meter hoog. Nu hebben we het redelijk onder controle.’
Opknapdagen waarbij veel mensen meewerken maken verschil. Eerder hielpen tien mensen mee, via Parteon, Rosa en de Gemeente ‘Als je niets doet, wordt het snel een bos.’
René Bont: ‘Dick Zwart heeft hier jarenlang enorm veel werk verzet. Daar hebben we veel respect voor. Nu zijn we nog met vijf vrijwilligers. Voor zo’n grote begraafplaats is dat eigenlijk te weinig. Het zou fantastisch zijn als er mensen bijkomen.’